Dlaczego temperatura w furgonie ma znaczenie dla starych księgozbiorów

Fizyka papieru a klimat wewnątrz furgonu

Większość książek wydanych między 1845 a 1948 rokiem zawiera papier o wysokiej kwasowości. Kiedy temperatura wewnątrz przestrzeni ładunkowej przekracza 22,4 stopnia Celsjusza, procesy degradacji celulozy gwałtownie przyspieszają. W Legacy Educacao Logistics pilnujemy temperatury co do stopnia, ustawiając termostaty na stałe 17,8 stopnia. To nie jest kwestia wygody, ale powstrzymania reakcji chemicznych. Jeśli w aucie zrobi się zbyt ciepło, kwas zawarty w papierze zaczyna dosłownie wypalać włókna od środka, co sprawia, że strony stają się kruche jak suche liście już po jednej długiej trasie przez Europę Środkową.

Wilgotność to drugi wróg, którego monitorujemy za pomocą 3 niezależnych czujników rozmieszczonych w furgonie. Idealny zakres dla literatury naukowej to 42% do 51% wilgotności względnej. Gdy wskaźnik spadnie poniżej 34%, papier wysycha i zaczyna pękać przy grzbiecie. Z kolei wilgoć powyżej 63% to prosta droga do rozwoju pleśni i grzybów, które potrafią zainfekować cały księgozbiór liczacy 156 woluminów w mniej niż 48 godzin. Nasze systemy klimatyzacji posiadają funkcję aktywnego osuszania powietrza, co przydaje się szczególnie jesienią, gdy deszczowa aura w Warszawie potrafi podbić wilgotność zewnętrzną do poziomu 87%.

Papier z lat 40. przy temperaturze powyżej 23 stopni zaczyna niszczeć chemicznie trzy razy szybciej niż w warunkach chłodniczych.

Procedura stabilizacji ładunku przed trasą

Każdy transport zaczynamy od wychłodzenia furgonu na 47 minut przed podjechaniem pod rampę biblioteki. To kluczowy moment, bo nagłe wrzucenie książek z chłodnego magazynu do rozgrzanego słońcem auta spowodowałoby kondensację pary wodnej na okładkach. W czerwcu 2023 roku realizowaliśmy zlecenie dla jednej z uczelni w Poznaniu, gdzie przewoziliśmy 114 rzadkich atlasów anatomicznych. Dzięki temu, że sprzęt dojechał w całości i w stałych warunkach, konserwatorzy nie musieli wykonywać dodatkowych prac osuszających, co zaoszczędziło placówce około 3800 złotych na chemii konserwatorskiej.

Podczas załadunku stosujemy specjalne maty termoizolacyjne o grubości 4 mm, którymi wykładamy podłogę furgonu. Drewno i metal w aucie potrafią oddawać ciepło jeszcze długo po uruchomieniu klimatyzacji, dlatego izolacja od podłoża jest tak samo ważna jak nawiew powietrza. Nasi kierowcy sprawdzają parametry na tablecie co 22 minuty, a raport z czujników jest zapisywany w pamięci urządzenia. Dzięki temu po dostarczeniu książek do Berlina czy Pragi możemy przekazać bibliotekarzowi wydruk potwierdzający, że przez całe 560 kilometrów warunki nie zmieniły się o więcej niż 1,2 stopnia Celsjusza.

Zabezpieczenie mechaniczne i pakowanie bezkwasowe

Nawet najlepsza klimatyzacja nie pomoże, jeśli książki będą się przesuwać na zakrętach. W Legacy Educacao Logistics używamy dedykowanych skrzyń z polipropylenu, które są obojętne chemicznie. Każdy wolumin powyżej 300 stron owijamy w bibułkę bezkwasową o gramaturze 18g/m2. To standard, który wypracowaliśmy po 7 latach pracy z archiwami. Unikamy zwykłej folii bąbelkowej bezpośrednio przy papierze, ponieważ może ona zatrzymywać mikro-ilości wilgoci przy samej okładce, co prowadzi do odkształceń skórzanych opraw, jakie spotykamy w dziełach z XIX wieku.

Półki w naszych autach są wyłożone materiałem antypoślizgowym, który redukuje drgania o 23% w porównaniu do standardowej podłogi ze sklejki. Wibracje podczas jazdy po drogach gorszej jakości mogą powodować poluzowanie szycia w starych oprawach. Dlatego planujemy trasy tak, aby unikać remontów dróg krajowych, nawet jeśli oznacza to nadłożenie 14 kilometrów drogi. Wiemy, że dla biblioteki naukowej liczy się to, by woluminy dotarły w stanie nienaruszonym, bez zbędnego czekania na rampie i bez ryzyka uszkodzeń mechanicznych grzbietów.

Bibułka bezkwasowa i skrzynie polipropylenowe to jedyna bariera, która realnie chroni stare oprawy przed mikropoceniem się papieru.

Kontrola temperatury na postojach

Największe wyzwanie pojawia się podczas obowiązkowych przerw kierowcy. Silnik furgonu jest wtedy wyłączony, ale system podtrzymywania temperatury w Legacy Educacao Logistics działa niezależnie dzięki dodatkowym akumulatorom żelowym. Pozwalają one na pracę agregatu przez 84 minuty bez uruchamiania silnika. To krytyczne zabezpieczenie, szczególnie gdy termometr na zewnątrz pokazuje 31 stopni w cieniu. Bez tego typu rozwiązania temperatura w zamkniętej pace wzrosłaby do 40 stopni w niespełna kwadrans, co dla starych księgozbiorów byłoby wyrokiem śmierci.

Nasi specjaliści, tacy jak Anna Kowalczyk, szkolą każdego nowego kierowcę z obsługi systemów awaryjnych. W przypadku usterki głównego agregatu, furgon jest wyposażony w suchy lód oraz koce termiczne, które pozwalają utrzymać bezpieczne 18-20 stopni przez dodatkowe 4 godziny. To czas wystarczający na dotarcie do najbliższego punktu serwisowego lub przeładowanie towaru do auta zastępczego. W 2024 roku mieliśmy tylko jedną taką sytuację na trasie do Wrocławia, ale dzięki procedurom 48 przewożonych rękopisów nawet nie poczuło zmiany temperatury otoczenia.